فيبريلاسيون دهليزی

ريتم طبيعی قلب
فيبريلاسيون دهليزی به چه معناست؟
خطرات فيبريلاسيون دهليزی چيست؟
فيبريلاسيون دهليزی در اثر چه عواملی ايجاد مي‌شود؟
علائم فيبريلاسون دهليزی چيست؟
فيبريلاسيون دهليزی چگونه تشخيص داده مي‌شود؟
فيبريلاسيون دهليزی چطور درمان می‌شود؟

 

ريتم طبيعی قلب

قلب، وظيفه‌ي پمپاژ خون به اعضای مختلف بدن را به عهده دارد. درجريان هر ضربان قلب، ابتدا دو حفره‌ي بالايي آن (كه دهليز ناميده مي‌شوند) و سپس دو حفره‌ي پاييني (كه بطن نام دارند) منقبض مي‌شوند. زماني كه اين فرايند با زمان بندي درست انجام شود، عملكرد پمپ قلب، طبيعي خواهد بود. اين زمان بندي توسط شبكه‌ي الكتريكي قلب هدايت مي‌شود.
تكانه‌ي الكتريكي از گره سينوسی،دهليزي كه در دهليز راست قرار دارد آغاز مي‌شود. به طور طبيعي اين گره است كه تعداد اين تكانه ها را بر حسب فعاليت فيزيكي فرد كنترل مي‌كند. براي مثال گره سينوسي دهليزي تعداد تكانه‌هاي الكتريكي را در زمان ورزش كردن افزايش و در زمان خواب كاهش مي‌دهد.
تكانه‌ي الكتريكي در گره سينوسي دهليزي ايجاد شده، در هر دو دهليز منتشر شده و باعث انقباض آنها مي‌شود. نتيجتا خون از داخل دهليزها به داخل بطن ها پمپاژ می‌شود. اين جريان الكتريكي سپس وارد گره دهليزی، بطني مي‌شود كه در ديواره‌ي بين دو بطن قرار دارد. اين گره، تنها محلي‌ است كه اجازه مي‌دهد جريان الكتريكي از دهليز ها به بطن ها منتقل‌شود. اين جريان از ديواره‌ي بطن ها عبور كرده و آنها را منقبض مي‌كند كه نهايتا باعث پمپ شدن خون به داخل رگ‌ها و سيستم گردش خون مي‌شود.
بطن راست خون را به ريه‌ها و بطن چپ آن را به ساير نقاط بدن مي‌فرستد.
زماني كه فعاليت الكتريكي قلب توسط گره سينوسي، دهليزي هدايت مي‌شود به آن ريتم طبيعي سينوسي مي‌گويند. در اين حالت قلب شما در زمان استراحت تعداد 60 تا 100 ضربان توليد خواهدكرد.

 

فيبريلاسيون دهليزی به چه معناست؟

فيبريلاسيون دهليزي شايع ترين ريتم نامنظم قلبي است كه از دهليزها آغاز مي‌شود. در اين حالت به جاي گره سينوسي، دهليزي، كانون هاي متعددي در جاي جاي دهليز به طور همزمان شروع به توليد تكانه‌ي الكتريكي مي‌كنند كه باعث ايجاد ريتمي نامنظم و بسيار سريع در انقباض دهليز ها مي‌شود. به دليل سرعت و نامنظمي اين ريتم، دهليز ها نمي‌توانند خون را به طور طبيعي وارد بطن‌ها كنند.
به جاي حركت منظم جريان الكتريكي در ديواره‌ي قلب، تكانه ها‌ي الكتريكي زيادي به طور همزمان ايجاد شده و در ديواره‌ي دهليز منتشر مي‌شوند. اين تكانه ها وقتي به گره دهليزي،بطني مي‌رسند براي عبور از آن و رسيدن به بطن ها با هم رقابت مي‌كنند. به طور طبيعي گره دهليزي بطني تعداد اين تكانه‌ هاي عبوري را محدود مي‌كند اما به هرحال برخي از آنها با ريتم كاملا نامنظم و سريع از اين گره عبور مي‌كنند و باعث انقباضات نامنظم در بطن و به دنبال آن ضربان نامنظم مي‌شوند. تكانه‌هاي الكتريكي نابه‌جا مي‌توانند 300 تا 600 ضربان در دهليزها ايجاد كنند.
دو نوع فيبريلاسيون دهليزي وجود دارد. يكي به طور گذرا ايجاد شده و خودبه‌خود از بين مي‌رود و ديگري به طور دائمي باقي‌ مي‌ماند.

 

خطرات فيبريلاسيون دهليزی چيست؟

برخي از بيماران بدون هيچ مشكلي چندين سال با اين بيماري زندگي مي‌كنند اما در هر حال خطرات آن شامل موارد زير است:

  • ازآنجايي كه دهليز ها به طور منظم منقبض نمي‌شوند، جريان خون درآنها كند شده و احتمال تشكيل لخته درون دهليزها بالا مي‌رود. اگر اين لخته از قلب پمپاژ شود، مي‌تواند به سمت مغز رفته و سكته‌ي مغزي ايجاد كند.كساني كه دچار فيبريلاسيون دهليزي هستند 5 تا 7 برابر بيشتر از جمعيت عادي در معرض ابتلا به سكته‌ي مغزي قرار دارند. اين لخته‌ها ميتوانند به اعضای ديگر بدن (كليه، قلب و روده‌ها) هم آسيب برسانند.
  • نامنظم بودن ضربان قلب در فيبريلاسيون دهليزي مي‌توانند عملكرد قلب را كاهش دهد. به علاوه، اين بيماري در صورت مزمن شدن مي‌تواند قلب را ضعيف كرده و نارسايي قلبي به دنبال داشته باشد.
  • به طور كلي اين بيماري با ریسك بالاتري از سكته مغزي، نارسايي قلب و مرگ همراهي دارد.

 

فيبريلاسيون دهليزی در اثر چه عواملی ايجاد مي‌شود؟

عامل قطعي و مشخصي براي اين بيماري وجود ندارد. اما در همراهي با وضعيت هاي زير بيشتر ديده مي‌شود:

به طور شايع تر:

  • بعد از جراحي هاي قلب
  • كارديوميوپاتي ها (بيماري هاي عضله‌ي قلب)
  • بيماري هاي مزمن ريه
  • بيماري عروق كرونري
  • بيماري هاي مادرزادي قلب
  • نارسايي قلبي
  • بيماري‌هاي دريچه‌اي
  • بيماري فشارخون
  • آمبولي ريوي

دلايلي كه شيوع كمتري دارند شامل:

  • پركاري تيروئيد
  • پريكارديت (التهاب پرده‌ي پوشاننده‌ي قلب)
  • عفونت هاي ويروسي

 

حداقل در 10 درصد از بيماران، هيچ بيماري قلبي زمينه‌اي ديده نمي‌شود. در اين موارد ممكن است فيبريلاسيون دهليزي در اثر مصرف بيش از حد الكل يا كافئين، استرس، برخي داروها، عدم تعادل الكتروليتي يا متابوليك، عفونت هاي شديد يا عوامل ژنتيكي ايجاد مي‌شود. در برخي بيماران هم هيچ علت زمينه‌اي يافت نمي‌شود.

خطر ابتلا به اين بيماري با افزايش سن (به خصوص بالاي 60 سال) بيشتر مي‌شود.

 

علائم فيبريلاسون دهليزی چيست؟

ممكن است بيماران كاملا بدون علامت باشند اما علامت هاي شايع، شامل موارد زير هستند:

  • احساس تپش قلب: احساس ناگهاني و ناخوشايند افزايش و نامنظمي ضربان قلب.
  • نداشتن انرژي يا خستگي بيش از حد
  • سرگيجه، احساس سبكي سر يا غش كردن
  • احساس درد يا ناراحتي در قفسه‌ي سينه
  • تنگي نفس در هنگام فعاليت طبيعي يا حتي در حالت استراحت

 

فيبريلاسيون دهليزی چگونه تشخيص داده می‌شود؟

شايع ترين تست هايي كه براي تشخيص اين بيماري استفاده مي‌شوند، شامل این موارد هستند:

  • الكتروكارديوگرام (نوارقلب): نوار قلب يا الكتروكارديوگرام، فعاليت الكتريكي قلب و عبور جريان الكتريكي از ديواره‌ي قلب را ثبت مي‌كند

درمواردي كه فيبريلاسيون دهلیزی دائمي نيست، ابزار هايي طراحي شده تا در زمان ايجاد شدن، آن را ثبت كند.

  • هولتر مانيتورينگ: دستگاه خارجي كوچكي‌ است که براي مدت محدودي به وسيله‌ي الكترودها (پدهاي چسبنده) به قفسه‌ي سينه‌ي بيمار متصل مي‌شود. الكترودها توسط سيم به مانيتوروصل شده و به طور مداوم فعاليت الكتريكي قلب را ثبت كرده و در مانيتور ذخيره مي‌كنند. پس از اتمام زمان تست، اطلاعات موجود در مانيتور با كمك كامپيوتر تحليل شده و ريتم قلب، مورد بررسي قرار مي‌گيرد.
  • مانيتور سيار ثبت كننده‌ي اتفاق: اين دستگاه براي بيماراني طراحي شده كه با فواصل بيشتري دچار علائم فيبريلاسيون مي‌شوند. در اين روش الكترودها به مدت يك ماه به سينه‌ي بيمار متصل شده و اطلاعات الكتريكي را به مانيتور مي‌فرستند. با اين تفاوت كه ثبت فعاليت الكتريكي به واسطه‌ي فشردن دكمه توسط بيمار و فقط درهنگام بروزعلائم انجام مي‌شود. سپس بيمار اطلاعات ثبت شده در اين چند ثانيه را به وسيله‌ي تلفن به پزشك خود مي‌رساند تا مورد تجزيه و تحليل قرار بگيرد. اين دستگاه براي مشخص كردن ريتمي كه مسئول ايجاد علائم در بيمار است بسيار سودمند است.
  • مانيتور تلفني: در اين روش، صرفا با قرار دادن مانیتور کوچک روي قفسه‌ي سينه‌ي، دستگاه فعال مي‌شود و يك نوار از فعاليت الكتريكي قلب، از طريق تلفن براي پزشك ارسال مي‌شود.

اين دستگاه ها كمك مي‌كنند پزشك شما تشخيص دهد كه علائمتان به دليل ريتم نامنظم قلبي است يا خير.

 

فيبريلاسيون دهليزی چطور درمان می‌شود؟

هدف درمان بازگرداندن ريتم سينوسي طبيعي، كنترل كردن تعداد ضربان قلب، جلوگيري از تشكيل لخته و كاهش ريسك سكته‌ي قلبي است.

گزينه هاي درماني زيادي از جمله تغيير سبك زندگي، داروها، مداخلات كاتتري و جراحي براي اين بيماري وجود دارد كه بهترين گزينه بر حسب علائم و ريتم قلب شما انتخاب خواهدشد.

 

    • داروهاي ضد تشكيل لخته (آنتي كوآگولانت)
      داروهاي‌ ضد لخته مانند وارفارین یا دروهای جدیدتر مانند ریواروکسابان، خطر تشكيل لخته و به دنبال آن خطر بروز سكته‌ي مغزي را كاهش مي‌دهند، اما نمي‌توانند اين خطر را به صفر برسانند. زماني كه بيماري وارفارين مصرف مي‌كند بايد به صورت مرتب تست هاي آزمايشگاهي خاصي براي ارزيابي عملكرد دارو انجام بدهد. در صورتي كه بيمار از جايگزين هاي وارفارين استفاده مي‌كند ممكن است نياز به انجام تست هاي مرتب نداشته باشد، اما داروهای جدید نیز نیاز به پیگیری و ویزیت‌های دوره‌ای اما با فواصل بیشتر خواهند داشت. در مورد اينكه كدام درمان ضد لخته براي شما مناسب‌تر است با پزشكتان گفت‌وگو كنيد.داروها
      درمرحله‌ي اول از داروها براي درمان فيبريلاسيون دهليزي استفاده مي‌شود كه شامل دسته هاي زير هستند: 

      • داروهاي كنترل كننده‌ي ريتم (داروهاي ضد آريتمي)
        اين دسته از داروها كمك مي‌كنند ريتم قلب به حالت سينوسي طبيعي درآمده و در اين حالت حفظ شود.
        انواع مختلفي از اين داروها در دسترس هستند از جمله پروكائين آميد، ديزوپراميد، فلكائينايد، پروپافنون، سوتالول، دوفتيلايد و آميودارون.
        معمولا براي شروع دوز اول اين داروها نياز به بستري كوتاه مدت در بيمارستان وجود دارد تا تغيير ريتم و نحوه‌ي پاسخ به درمان از نزديك ارزيابي شوند. مصرف اين داروها در 30 تا 60 درصد موارد موفقيت‌آميز بوده، اما ممكن است در طول زمان كارايي خودشان را از دست بدهند. ممكن است قبل از انتخاب داروي مناسب براي شما، پزشكتان مجبور باشد چند نوع مختلف از آنها را براي شما آزمايش كند.گاهي اوقات داروهاي ضد آريتمي، خود مي‌توانند اختلالات ريتم ديگري ايجاد كنند. به همين دليل اگر تغييري در وضعيت علائم شما به وجود آمد، حتما پزشكتان را در جريان بگذاريد.

       

       

      • دارو‌هاي كنترل كننده تعداد ضربان قلب
        داروهاي اين دسته مانند ديگوكسين، بتابلاكرها (مانند متوپرولول) و مسدود كننده هاي كانال كلسيم (مانند وراپاميل و ديلتيازم) براي كنترل كردن تعداد ضربان قلب و كاهش آن در جريان فيبريلاسيون دهليزي مورد استفاده قرار مي‌گيرند. اين دارو ها ريتم قلب را كنترل نمي‌كنند، اما كمك مي‌كنند پاسخ بطني كاهش يافته و بطن ها با سرعت كمتري منقبض شوند.

     

 

  • تغيير سبك زندگي
    علاوه بر مصرف دارو تغييرات زير در سبك زندگي، مي‌تواند در دمان فيبريلاسيون دهليزي سودمند باشد.
  • اگر اختلال ريتم قلب شما در جريان فعاليت خاصي اتفاق مي‌افتد از انجام آن فعاليت پرهيز كرده و پزشكتان را مطلع كنيد تا در صورت نياز داروي شما را بسته به شرايط تغيير دهد.
  • سيگار را ترك كنيد
  • مصرف الكل را کنار بگذارید
  • مصرف كافئين را محدود كنيد. برخي افراد نسبت به اثرات كافئين حساس‌تر هستند و ممكن است با مصرف نوشابه، چاي، قهوه، نوشابه هاي انرژي زا و برخي داروهاي بدون نسخه دچار علائم شديدتر و بيشتري شوند.
  • برخي از داروهاي سرماخوردگي داراي مواد محركي هستند كه مي‌توانند علائم بيماري شما را ايجاد يا تشديد كنند. در مورد اينكه استفاده از چه داروهايي در سرماخوردگي براي شما مجاز است از پزشكتان يا پزشك داروساز سوال كنيد.
  • فشار خون خود را كنترل كنيد
  • اگر چاق هستيد يا اضافه وزن داريد براي رسيدن به وزن ايده‌آل تلاش كنيد.
  • قند خون خود را كنترل كنيد
  • اگر مبتلا به آپنه‌ي خواب هستيد به فكر درمان آن باشيد
  • درمان‌های تهاجمی
    زماني كه دارو‌ها براي كنترل كردن ريتم قلب كافي نباشند يا تحمل دارو مشكل باشد، مي‌توان از مداخلات درماني مختلفي براي بازگرداندن ريتم طبيعي قلب استفاده كرد كه به آنها اشاره مي‌شود.

    • كارديوورژن الكتريكي: اين فرايند مانند ريست كردن قلب است. گاهی وقتي كه داروها براي بازگرداندن ريتم قلب به حالت طبيعي كافي نباشند، از كارديوورژن الكتريكي استفاده مي‌شود تا پس از آن داروها براي حفظ ريتم نرمال مورد استفاده قرار بگيرند. اين روش در بیشتر موارد باعث بازگشت ريتم قلب مي‌شود اما ممكن است اثر آن هميشگي نباشد.
      در اين روش بعد از يك بي هوشي خفيف گذرا كه بيمار را به خواب مي‌برد، يك شوك الكتريكي توسط صفحاتي كه روي سينه قرار مي‌گيرند به بيمار وارد می‌شود كه باعث مي‌شود ريتم قلب به حالت سينوسي طبيعي بازگردد.

     

    • ابلیشن وريد ريوي: اين روش براي كساني استفاده مي‌شود كه استفاده از داروها در كنترل ريتم فيبريلاسيون آنها موفق نبوده است. از آنجايي كه تكانه هاي فيبريلاسيون معمولا از وريد ريوي و محل اتصال آن به دهليز چپ آغاز مي‌شود، در اين روش با استفاده از اعمال انرژي، اين محل از مدار الكتريكي خارج مي‌شود.

     

    • ابلیشن گره دهليزي،بطني: در اين روش، كاتتر هايي از طريق وريد هاي محيطي (معمولا كشاله‌ي ران) به قلب فرستاده مي‌شوند كه به وسيله‌ي آنها انرژي حاصل از راديوفركانس براي آسيب زدن به گره سينوسي، دهليزي استفاده مي‌شود. اين فرايند باعث مي‌شود تكانه هاي الكتريكي ايجاد شده در دهليز به بطن ها منتقل نشوند. اين نتيجه دائمي است و بيمار براي داشتن ضربان قلب نرمال احتياج به يك دستگاه ضربان ساز دائمي هم خواهدداشت. اگرچه اين روش علائم فيبريلاسيون دهليزي را كاهش مي‌دهد، اما آن را درمان نمي‌كند و بيمار كماكان به دليل وجود بيماري، براي جلوگيري از بروز لخته و سكته نياز به مصرف داروهاي صدانعقادی خواهدداشت. البته با توجه به وجود گزينه هاي درماني بهتر، اين روش بسيار كم مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

     

     

    • دستگاه هاي درماني
    • ضربان ساز دائمي: ضربان ساز يا پیس‌میکر، دستگاهي است كه تكانه هاي الكتريكي كوچكي به قلب ارسال مي‌كند تا ريتم طبيعي حفظ شود. اين دستگاه براي بيماراني استفاده مي‌شود كه فيبريلاسيون دهليزي با تعداد ضربان قلب پايين دارند. دستگاه ضربان ساز داراي يك ژنراتور است (كه باتري و كامپيوتر كوچكي در آن وجود دارد) و سيم هايي كه جريان الكتريكي را به قلب انتقال مي‌دهند و علاوه برآن فعاليت الكتريكي خود قلب را نيز ثبت مي‌كنند.
      دستگاه هاي جديد قابليت هاي بسيار پيشرفته‌اي دارند كه در حفظ ريتم طبيعي قلب بسيار كمك كننده هستند.

     

    • بستن گوشك دهليز چپ

    گوشك دهليز، زائده‌ي كوچكي است در عضله‌ي دهليز چپ كه عملكرد آن مشخص نيست. درجريان فيبريلاسيون دهليزي، جريان الكتريكي به طور طبيعي و منظم در قلب منتشرنمي‌شود؛ بلكه كانون‌هاي متعددي در دهليز به طور همزمان شروع به توليد تكانه‌ي الكتريكي مي‌كنند كه باعث مي‌شود دهليز به طور طبيعي منقبض نشود. از آنجايي كه گوشك مانند محفظه‌ي كوچكي است، خون درون آن باقي مانده و مي‌تواند لخته ايجاد كند. درصورتي كه اين لخته‌ها از قلب خارج شوند مي‌توانند سكته‌ي مغزي ايجاد كنند. بيماراني كه مبتلا به فيبريلاسيون دهليزي هستند 5 تا 7 برابر خطر بالاتري از ابتلا به سكته‌ي مغزي دارند.
    با استفاده از اين روش (بستن گوشك دهليز چپ) مي‌توان ريسك تشكيل لخته را تا حد قابل توجهي كاهش‌داده و حتي مصرف داروهاي ضد لخته را محدود يا قطع كرد. گزينه ها و دستگاه هاي متعددي براي اين منظور طراحي‌شده كه پزشكتان بهترين آنها را با توجه به وضعيت بيماري شما انتخاب خواهد كرد.

  • جراحي
    بيماراني كه يك يا چند مورد از وضعيت هاي زير را داشته باشند ممکن است كانديدای درمان جراحي شوند:

    • بيماري كه پس از دريافت بالاترين سطح درمان دارويي هنوز دچار فيبريلاسيون است
    • موفق نبودن درمان ابلیشن
    • وجود لخته‌های بزرگ در دهليز چپ
    • وجود دليل همزمان ديگري براي جراحي قلب
  • روش م‍ِيزدر اين روش جراحي، برش‌هاي كوچكي در ديواره‌ي دهليز چپ داده مي‌شود تا از منتشر شدن تكانه هاي الكتريكي نابه‌جا و رسيدن آنها به گره سينوسی،دهليزي جلوگيري كند و در نتيجه فيبريلاسيون كنترل شود. در روش‌هاي جديدتر مي‌توان اين برش‌ها را با استفاده از راديوفركانس، مايكرويو، ليزر امواج فراصوت و كرايوترمي (انجماد) هم ايجاد كرد. با اين روش، مسير الكتريكي منتشر شدن تكانه هاي نابه‌جا در قلب مسدود شده و هدايت الكتريكي فقط از مسير طبيعي اتفاق مي‌افتد. اين فرايند جراحي با استفاده از روش هاي كم تهاجمي و اندوسكوپيك هم قابل انجام است.اگر بيماري مبتلا به فيبريلاسيون دهليزي و همزمان مبتلا به بيماري قلبي‌ است كه نياز به جراحي دارد (مانند بيماري دريچه‌اي يا بيماري عروق كرونري) جراح مي‌تواند عمل جراحي اشاره شده را به طور همزمان براي بيمار انجام دهد.
    • خارج كردن گوشك دهليز چپ: درجريان این جراحي، گوشك دهليز چپ خارج شده و محل آن توسط بخيه‌ي مخصوصي بسته مي‌شود. يا ممكن است با قراردادن وسیله‌ای، از جريان يافتن خون بين گوشك و دهليز چپ جلوگيري شود.

 

ترجمه: دکتر اشکان یحیوی

ویرایش و تصحیح: دکتر حسن ریاحی

آخرین به روز رسانی: تابستان ۱۳۹۷